Vadeli İşlem Piyasası

Vadeli İşlem Piyasası ise anlaşmanın bugünden yapıldığı ve yükümlülüklerin gelecek bir vadede yerine getirilmesini öngören piyasalardır.
Vadeli işlemler dünyada kullanılan terminolojiye göre türev araçlar olarak ifade edilmektedir. Türev araçlar aşağıdaki işlemleri kapsamaktadır:

• Alivre İşlem Sözleşmeleri (Forward)
• Vadeli İşlem Sözleşmeleri (Futures)
• Opsiyon Sözleşmeleri (Options)
• Takas Sözleşmeleri (Swaps)

Spot ve Vadeli İşlem Piyasaları Arasındaki Farklar

Spot piyasalar dokunabildiğiniz (Döviz, pamuk, buğday vb.) malların alınıp satıldığı, para ve mal takasının
aynı anda veya birkaç gün içerisinde yapıldığı piyasalardır.
Vadeli işlem piyasalarında ise taraflar, vadeli işlem sözleşmesine konu ürünü (döviz, pamuk, buğday,
bono vb) gelecek bir vadede teslim alma veya teslim etme yükümlüğü altına girmektedir.

Spot piyasalarda o an geçerli fiyattan gerçek bir ürün alınmakta veya satılmaktadır. Spot piyasada
pamuk alan bir tüccar ilgili malı hemen alıp deposuna koymak ve ekstradan bir stok maliyetine katlanmak durumundadır.

Vadeli piyasalarda ise alıcı ve satıcılar, kalitesi, miktarı, vadesi, teslim yeri belirlenmiş standart bir varlığı
teslim almak veya teslim etmek üzere anlaşırlar. Sözleşmelerde tek değişken unsur fiyattır.

Teslim etme veya teslim alma süresi günler, haftalar veya aylar sonra olabilir. Dolayısıyla bu işlemler
vadeli veya geleceğe yönelik işlemler olarak adlandırılmaktadır. Piyasada işleme konu sözleşmeler de
vadeli işlem sözleşmesi olarak anılmaktadır.

Spot piyasalarda işlemler iki taraf arasında yapılırken, vadeli işlem piyasalarında alıcı ve satıcının
muhatabı takas kurumudur. İşlemler için taraflar takas kurumuna teminat yatırmak zorundadırlar.

Vadeli işlem borsalarının bu özelliği nedeniyle işlem yaptığınız karşı tarafın edimini yerine getirmeme riski yoktur.

Vadeli İşlem Piyasalarının Temel Fonksiyonları

Vadeli işlem piyasalarının iki temel fonksiyonu vardır: Risk yönetimi ve geleceğe yönelik fiyat keşfi.

a)Risk Yönetimi

Vadeli işlem borsalarının en önemli temel fonksiyonlarından biri, gelecekte meydana gelebilecek
aleyhte fiyat değişimleri karşısında riskten korunma imkanı vermesidir. Küçük yatırımcıların riskleri,
büyük yatırımcıların risklerinden farklı olabilir. Vadeli işlem piyasaları riski daha kolay yönetebilecek
olanlara transfer ederek de fayda sağlayabilir. Burada riski kimin üstlendiği sorusu akla gelebilir.
Gelecekte fiyatların yükselmesinden endişe edenler alım yönünde, fiyatların düşmesinden endişe
edenler ise satım yönünde pozisyon alarak korunmaya çalışırlar. Özet olarak risk, vadeli işlem
piyasalarında alınıp satılabilir hale gelmektedir.

b)Geleceğe Yönelik Fiyat Keşfi

Geleneksel piyasalarda arz ve talebe göre oluşan fiyatlar içinde bulunulan anda geçerlilik arz
etmektedir. Ancak cari spot piyasadaki fiyatlar aynı zamanda geleceğe yönelik fiyatların
hesaplanmasında referans oluşturur. Cari nakit fiyat (spot fiyat), vadeli işlem sözleşmelerinin makul
değerinin belirlenmesinde önemli bir değişkendir.

Vadeli İşlem Piyasalarının Kullanım Amaçları

Vadeli işlem piyasalarının temel fonksiyonlarından biri riskin transfer edilmesidir. Özellikle vadeli işlem
piyasalarında transfer edilen risk, fiyat riskidir. Risk transferi, aleyhte fiyat değişimi riskinden korunmak
isteyenlerin fiyat riskini, fiyat hareketlerinden kar elde etmek isteyen spekülatörlere devretmesidir.
Ancak, fiyatların düşmesi riskine karşı satış yapmak isteyen üretici ile fiyatların yükselmesi riskine
karşı aynı ürün ve vade de alım yapmak isteyen tüccarın taleplerinin çakıştığı ender durumlarda, her iki
taraf da riske karşı korunma yönünde işlem yapmış olurlar. En basit şekliyle riske karşı korunma, spot
piyasada sahip olduğunuz pozisyonun aksi yönünde vadeli işlem ve opsiyon piyasalarında işlem yapmaktır.

a)Korunma Amaçlı işlemler

Günlük yaşantımızda artan faiz oranları, döviz kurlarındaki değişimler sahip olunan pozisyona göre bir
taraf açısından olumlu iken diğer taraf açısından olumsuz olacaktır. Günlük hayatın içerisinde fiyatların
değişmesi sonucu oluşan riskten etkilenmemek mümkün değildir. Fiyat değişim riski ekonomik sistem
içerisinde her sektörü doğrudan etkilemektedir. Alım, satım veya sahip olunan pozisyonlardan
kaynaklanan fiyat değişim riskine karşı korunma amacıyla bilinçli olarak yapılan işlemler korunma amaçlı
işlemlerdir. Korunma amaçlı işlemler potansiyel risklerin sizin için doğuracağı olumsuz sonuçları ortadan kaldırmaktadır.

b)Spekülatif Amaçlı İşlemler

Korunma amacı taşımayan işlemler spekülatif işlemler olarak kabul edilir. Vadeli işlem borsalarında
spekülatörler son derece önemli işlevlere sahiptir. Spekülatörler piyasanın ihtiyacı olan likiditeyi
sağlayarak mali araçların ticaretini kolaylaştırırlar. Spekülatörlerin amacı piyasadaki her fiyat
seviyesinden beklentileri doğrultusunda işlem yaparak düşük fiyattan alıp, yüksek fiyattan satmaktır.
Spekülatörlerin piyasaya girmesi ile alıcı ve satıcıların sayısı artar ve piyasa katılımcıları sadece
korunma amaçlı işlem yapanlarla sınırlı kalmaz ve piyasanın likiditesi artar. Likiditenin artması ile
korunma amaçlı alım veya satım yapmak isteyenler her zaman piyasada işlem yapacak birini bulabilirler.

c)Arbitraj Amaçlı İşlemler

Arbitraj "yatırım yapmadan elde edilen risksiz kazançtır." Diğer bir ifade ile aynı anda bir ürünü
düşük fiyattan alıp, yüksek fiyattan satma yönünde yapılan bir alım satım işlemidir (terside geçerlidir).
Önemli olan lehte fiyat farkı oluşturacak şekilde birden fazla işlemi aynı anda yapmaktır.

Piyasalarda arbitraj imkanı verecek şekilde fiyatlar nasıl oluşur ve arbitraj işlemi nasıl yapılır?

İki şekilde arbitraj imkanı doğar:

• Aynı özelliklerdeki bir ürünün farklı piyasalarda aynı anda oluşan fiyatları arasında farklılık olması.

• Aynı ürüne ait spot fiyatlar ile vadeli fiyatlar arasında taşıma maliyeti modeline göre olması gereken fiyat ile mevcut fiyat arasında farklılık olması.

Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası İle ilgili Detaylı Döküman ve Linkler

VOB Yatırımcı Rehberi

Döviz Vadeli İşlem Sözleşme Broşürü

Endeks Vadeli İşlem Sözleşme Broşürü

Faiz Vadeli İşlem Sözleşme Broşürü

Türev Araçlar Lisanslama Rehberi